Chanoeka is een joods feest dat elk jaar acht dagen duurt en ook wel bekend staat als het feest van de lichtjes. Het woord “chanoeka” betekent letterlijk inwijding, en het feest herdenkt een historische gebeurtenis waarbij de Tempel in Jeruzalem opnieuw werd ingewijd. Elk jaar steekt men thuis kaarsjes aan op een speciale kandelaar, de chanoekia, en dat maakt het feest voor velen een van de meest herkende en geliefde momenten in de joodse kalender.
Wat is chanoeka en waar komt het vandaan?
Chanoeka vindt zijn oorsprong in de tweede eeuw voor Christus. Joodse strijders, bekend als de Makkabeeën, heroverde de Tempel in Jeruzalem nadat die door de Seleucidische Grieken was ontwijd. Volgens de overlevering was er na de herovering nog maar genoeg gewijde olie voor één dag, maar brandde de menora (de zevenarmige kandelaar in de Tempel) toch acht volle dagen. Dat wonder van de olie is de kern van chanoeka. Het feest heet in het Hebreeuws ook wel Chag Ha’Orot, wat “feest van de lichten” betekent.
De Makkabeeën reinigden de Tempel en wijdden die opnieuw in. De acht dagen van chanoeka staan voor die periode van het wonder. Sindsdien viert de joodse gemeenschap dit jaarlijks, verspreid over de hele wereld.
Wanneer valt chanoeka?
Chanoeka begint op de 25e dag van de maand Kislev in de joodse kalender. Omdat de joodse kalender een maankalender is, valt die datum elk jaar op een andere dag in de westerse kalender. Meestal ligt chanoeka ergens in november of december. In sommige jaren overlapt het feest deels met de kerstperiode, al zijn de twee feesten inhoudelijk heel verschillend van elkaar.
De chanoekia: hoe werkt het aansteken van de kaarsjes?
Het centrale symbool van chanoeka is de chanoekia, een kandelaar met negen armen. Acht armen staan voor de acht dagen van het feest, en de negende arm (de sjammasj, of “dienaarkaars”) wordt gebruikt om de andere kaarsen aan te steken. Elke avond steek je één kaars meer aan: op de eerste avond één, op de tweede avond twee, tot op de achtste avond alle acht brandende kaarsen tegelijk verlichten.
De chanoekia wordt traditioneel bij het raam of voor de deur geplaatst, zodat het wonder zichtbaar is voor iedereen die voorbijkomt. Dat principe heet in het Hebreeuws “pirsoemè nissa”, het bekendmaken van het wonder. De kaarsjes mogen niet gebruikt worden om iets bij te verlichten of te doen; ze zijn puur om naar te kijken en te herinneren.
Tradities en gebruiken tijdens chanoeka
Naast het aansteken van de chanoekia hoort er een aantal andere tradities bij het feest. Een bekende gewoonte is het geven van kleine cadeautjes of zakgeld (Chanoeka gelt) aan kinderen. In veel joodse gezinnen is dat door de jaren heen uitgegroeid tot een feestelijker gebruik, mede door de nabijheid van de kerstperiode in de westerse wereld.
Dreidel is een populair spelletje tijdens chanoeka. Het is een tol met vier zijden, elk met een Hebreeuws letter erop: nun, gimel, hee en sjin. Die letters staan voor de zin “Nes Gadol Haja Sjam”, wat betekent “een groot wonder gebeurde daar”. In Israël staat er een andere letter (pee in plaats van sjin), omdat het wonder daar plaatsvond.
Gerechten die gebakken zijn in olie horen ook bij het feest, als herinnering aan de olie uit het wonder. Latkes (aardappelpannenkoekjes) en sufganiot (gevulde donuts) zijn de bekendste voorbeelden. Ze worden gebakken in olie en zijn in vrijwel elke joodse gemeenschap populaire chanoekagerechten.
Hoe belangrijk is chanoeka binnen het jodendom?
Vanuit religieus oogpunt is chanoeka geen van de meest heilige joodse feestdagen. Feesten als Rosj Hasjana, Jom Kippoer of Pesach hebben in de joodse wet een zwaardere religieuze status. Chanoeka staat niet in de Thora zelf; het verhaal is vastgelegd in de boeken der Makkabeeën en in de Talmoed. Toch is het feest door de eeuwen heen uitgegroeid tot een van de meest bekende joodse vieringen, ook buiten de joodse gemeenschap.
Die bekendheid in de westerse wereld hangt deels samen met de timing: chanoeka valt dicht bij kerst en heeft daardoor ook buiten joodse kringen meer zichtbaarheid gekregen. Dat heeft soms geleid tot commercialisering, iets waar binnen de joodse gemeenschap zelf soms vraagtekens bij worden gezet.
Veelgestelde vragen over chanoeka
Hoe spreek je chanoeka uit? Je spreekt het uit als “cha-noe-ka”, met een zachte, rollende ch-klank aan het begin, vergelijkbaar met de ch in het Nederlandse woord “loch”. In het Engels zie je ook de schrijfwijze “Hanukkah”.
Hoeveel kaarsen heb je nodig voor de hele chanoeka? Over acht avonden steek je in totaal 44 kaarsen aan: 1+2+3+4+5+6+7+8 gewone kaarsen plus voor elke avond een sjammasj (8 keer). Dat zijn 36 plus 8 is 44 kaarsen in totaal.
Mogen niet-joden chanoeka vieren? Er is geen formeel verbod. Mensen buiten de joodse gemeenschap die interesse hebben in het feest, zijn over het algemeen welkom om aan de viering deel te nemen, zolang dat respectvol en vanuit oprechte nieuwsgierigheid gebeurt.
Wat zeg je bij chanoeka? Een veelgebruikte wens is “Chanoeka sameach”, wat “vrolijk chanoeka” betekent. Je kunt ook “Chag oer sameach” zeggen, wat “vrolijk feest van de lichten” betekent.
Chanoeka is in de kern een feest van licht in een donkere tijd, van doorzetten en van het vieren van een wonder. Of je het nu van dichtbij meemaakt in een joods gezin of er pas voor het eerst over leest: de combinatie van kaarsjes, verhalen, spelletjes en feestelijk eten maakt het tot een feest dat je niet snel vergeet.
