Cultuur is het geheel van waarden, normen, gewoonten en uitingen dat een groep mensen deelt. Het gaat om hoe mensen met elkaar omgaan, wat ze belangrijk vinden, wat ze maken en hoe ze leven. Cultuur is niet iets wat je ziet aan één persoon, maar aan een groep als geheel.
Bijna alles wat mensen doen of maken, heeft iets met cultuur te maken. Van de taal die je spreekt tot de manier waarop je een maaltijd eet, van de muziek die je maakt tot de regels die je volgt in het dagelijks leven. Cultuur zit overal in verweven, ook als je er niet bewust bij stilstaat.
Wat is cultuur precies? De drie lagen
Cultuur bestaat ruwweg uit drie lagen die je kunt onderscheiden.
- Zichtbare uitingen: dit zijn de dingen die je direct kunt waarnemen, zoals kunst, muziek, kleding, eten, gebouwen en tradities. Dit is de laag die je het snelst opvalt als je een andere cultuur bezoekt.
- Normen en waarden: dit zijn de ongeschreven regels over wat goed of slecht, normaal of vreemd is. Ze sturen het gedrag van mensen, ook als ze nergens officieel zijn vastgelegd.
- Basisaannames: dit zijn de diepste overtuigingen die mensen vanzelfsprekend vinden, zoals ideeën over tijd, relaties, eerlijkheid of hiërarchie. Mensen zijn zich hier vaak zelf niet bewust van.
Die drie lagen hangen samen. De basisaannames van een groep bepalen de normen en waarden, en die zie je uiteindelijk terug in de zichtbare uitingen. Je kunt dus naar een gerecht, een liedje of een gebouw kijken, en daarin iets lezen over de diepere overtuigingen van een cultuur.
Cultuur leer je aan, je wordt er niet mee geboren
Cultuur is niet aangeboren. Je neemt de cultuur van je omgeving op vanaf je geboorte, thuis, op school, in je vriendenkring en via de media. Dat proces heet socialisatie. Een kind dat opgroeit in Japan leert andere gewoonten, waarden en omgangsvormen dan een kind dat opgroeit in Brazilië of Marokko, ook als ze genetisch geen verschil zouden hebben.
Dat maakt cultuur ook overdraagbaar. Ouders geven gewoonten door aan kinderen, leraren geven waarden mee, en verhalen of rituelen zorgen ervoor dat cultuur van generatie op generatie blijft bestaan. Tegelijk verandert cultuur langzaam mee met de tijd. Wat vijftig jaar geleden normaal was, kan nu als ouderwets worden beschouwd.
Het verschil tussen cultuur en beschaving
Cultuur en beschaving worden soms door elkaar gebruikt, maar ze betekenen niet hetzelfde. Beschaving verwijst vaak naar een samenleving met een bepaalde organisatiegraad, zoals een stadscultuur met wetten, bestuur en technologie. Cultuur is breder: ook kleine gemeenschappen of subgroepen hebben een eigen cultuur, zonder dat je ze een beschaving zou noemen.
Zo heeft een voetbalclub een eigen cultuur, net als een school, een bedrijf of een familie. Je hoeft geen grote beschaving te zijn om een cultuur te hebben.
Waarom cultuur verschilt per groep
Elke groep mensen heeft zijn eigen cultuur, omdat cultuur wordt gevormd door omstandigheden. Klimaat, geschiedenis, religie, taal en contact met andere groepen spelen allemaal een rol. Een gemeenschap die eeuwenlang van de zee leeft, ontwikkelt andere gewoonten en waarden dan een gemeenschap die in de bergen woont en van landbouw leeft.
Geen enkele cultuur is puur of onveranderd. Culturen beïnvloeden elkaar voortdurend, via handel, migratie, reizen en tegenwoordig ook via internet. Daardoor verdwijnen sommige gebruiken, terwijl nieuwe gewoonten ontstaan door die menging.
Subculturen en culturele identiteit
Binnen een grotere cultuur bestaan ook kleinere groepen met hun eigen gewoonten en waarden. Die noem je subculturen. Jongeren die dezelfde muziekstijl delen, mensen met dezelfde religie of mensen met hetzelfde beroep kunnen een subcultuur vormen. Ze voelen zich verbonden, ook al horen ze officieel bij een grotere nationale cultuur.
Culturele identiteit is het gevoel dat jij hoort bij een bepaalde cultuur of groep. Dat gevoel van “wij” staat centraal in cultuur. Het geeft mensen een gevoel van verbondenheid, maar kan ook leiden tot spanningen als groepen sterk van elkaar verschillen en elkaar niet goed begrijpen.
Veelgestelde vragen over cultuur
Is cultuur hetzelfde als nationaliteit?
Nee. Nationaliteit is een juridische status, cultuur gaat over gedeelde gewoonten en waarden. Binnen één land kunnen meerdere culturen naast elkaar bestaan.
Kan cultuur veranderen?
Ja. Cultuur verandert altijd, soms langzaam door generaties heen, soms sneller door grote gebeurtenissen of contact met andere culturen.
Heeft iedereen een cultuur?
Ja. Ieder mens groeit op in een culturele omgeving en neemt die waarden en gewoonten mee. Er is niemand die “geen cultuur” heeft.
Wat is het verschil tussen cultuur en religie?
Religie kan een onderdeel zijn van cultuur, maar cultuur omvat veel meer: ook taal, eten, kunst, gewoonten en normen die niets met geloof te maken hebben. Niet elke cultuur is religieus van aard.
Cultuur is kortom de gedeelde “software” van een groep mensen: onzichtbaar aanwezig, maar bepalend voor hoe mensen denken, handelen en samenleven. Als je begrijpt wat cultuur is, zie je ook beter waarom mensen in andere omstandigheden anders reageren dan jijzelf zou doen.
