De dag van de doden (in het Spaans: Día de los Muertos) is een Mexicaans feest waarbij mensen hun overleden familieleden en vrienden herdenken. Het vindt elk jaar plaats op 1 en 2 november, samen met de katholieke feestdagen Allerheiligen en Allerzielen. Wat het bijzonder maakt: het is geen somber rouwmoment, maar een levendig en kleurrijk feest waarbij de dood als een natuurlijk onderdeel van het leven wordt gezien.
Het feest combineert twee werelden: oude precolumbiaanse tradities van inheemse volkeren in Mexico en katholieke gebruiken die de Spaanse kolonisatoren meebrachten. Die mix maakt de dag van de doden uniek in de wereld. In 2008 erkende UNESCO de tradities rondom dit feest als immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid.
Oorsprong van de dag van de doden
De wortels van dit feest liggen bij de Azteken, Maya’s en andere inheemse volkeren van Midden-Amerika. Voor hen was de dood geen eindpunt, maar een overgang naar een andere wereld. Ze geloofden dat de zielen van overledenen op bepaalde momenten van het jaar konden terugkeren naar de levenden. Uit respect en liefde werden offers gebracht, zoals eten, drinken en bloemen.
Toen Spaanse missionarissen in de zestiende eeuw Mexico binnenkwamen, probeerden ze deze tradities te vervangen door het christendom. In de praktijk ontstond er een mengvorm. De herdenkingsrituelen voor de doden werden gekoppeld aan Allerheiligen (1 november) en Allerzielen (2 november). Die combinatie van geloven bestaat tot op de dag van vandaag.
Wat gebeurt er op de dag van de doden?
Het feest draait om het verwelkomen van de zielen van overledenen. Families bouwen thuis of op begraafplaatsen een altaar, de ofrenda. Op dat altaar leggen ze spullen die de overledene dierbaar waren: een foto, eten, drinken, bloemen en kaarsen. Het idee is dat de geur en het aanblik van deze spullen de ziel de weg naar huis wijzen.
De oranje bloemen van de goudsbloem (in het Spaans: cempasúchil) zijn het herkenbaarste symbool van het feest. Families leggen een spoor van deze bloemblaadjes van de voordeur tot aan het altaar, zodat de ziel de weg niet kwijtraakt. Op begraafplaatsen zie je ’s nachts honderden kaarsen branden en families die bij het graf van hun geliefde zitten, eten en verhalen delen.
Naast de ofrenda horen bij het feest ook:
- Suikerschedels (calaveras de azúcar): kleurrijke schedels van suiker, vaak versierd met de naam van de overledene. Ze worden als cadeau gegeven of op het altaar gelegd.
- Pan de muerto: een speciaal zoet brood in de vorm van botten of ronde broodjes, gebakken voor het feest.
- La Catrina: een beroemde schedelillustratie van kunstenaar José Guadalupe Posada, later populair gemaakt door schilder Diego Rivera. Het skelet in mooie kleren staat voor de gelijkheid in de dood: iedereen sterft, arm of rijk.
- Schminkwerk: mensen schilderen hun gezicht als een schedel, naar het voorbeeld van La Catrina.
Dag van de doden op de begraafplaats
De nacht van 1 op 2 november is het hoogtepunt. Families trekken dan naar de begraafplaats om bij het graf van een dierbare te waken. Ze versieren het graf met bloemen, kaarsen en eten. Het is geen stille, verdrietige nacht. Mensen praten, lachen, eten samen en spelen soms muziek. De sfeer lijkt meer op een familiebijeenkomst dan op een begrafenis.
Op sommige plekken, zoals op het eiland Janitzio in het meer van Pátzcuaro in de staat Michoacán, zijn de herdenkingen extra indrukwekkend. Duizenden kaarsen verlichten de begraafplaats de hele nacht. Dit trekt elk jaar veel bezoekers, zowel Mexicanen als toeristen van over de hele wereld.
Dag van de doden buiten Mexico
Hoewel het feest zijn wortels in Mexico heeft, is het de afgelopen decennia ook buiten Mexico bekend geworden. In de Verenigde Staten vieren miljoenen Latijns-Amerikanen het feest mee. Steden als Los Angeles en San Antonio hebben grote publieke vieringen. Ook in Nederland zie je steeds vaker exposities, culturele evenementen en workshops rond 1 en 2 november die geïnspireerd zijn op dit feest.
De film Coco van Pixar (2017) heeft het feest voor een wereldwijd publiek bekendgemaakt. De film laat de tradities zien op een toegankelijke manier en bracht het idee van de ofrenda, de goudsbloemen en het bezoek aan de voorouders naar miljoenen huiskamers buiten Mexico.
Dag van de doden versus Halloween
De dag van de doden valt rond dezelfde periode als Halloween (31 oktober), maar de twee feesten hebben weinig met elkaar gemeen. Halloween is een Angelsaksisch feest dat draait om angst, spoken en het verdrijven van het kwade. De dag van de doden gaat juist over liefde, herinnering en verbinding met overledenen. Schedels en skeletten staan bij de dag van de doden niet voor iets angstaanjagends, maar voor het leven zelf.
Buiten Mexico worden de twee feesten soms door elkaar gehaald of samengevoegd, wat in Mexico zelf op weerstand stuit. Mexicanen zien de dag van de doden als een eigen, diepgewortelde traditie die los staat van de commerciële Halloweencultuur.
Veelgestelde vragen
Op welke datum is de dag van de doden?
Het feest vindt elk jaar plaats op 1 en 2 november. Sommige families beginnen al op 31 oktober, de avond waarop volgens de traditie de zielen van kinderen terugkeren.
Is de dag van de doden een officiële feestdag in Mexico?
Ja, 2 november is in Mexico een officiële vrije dag.
Wat betekent La Catrina?
La Catrina is een skeletfiguur in elegante kleding. Het symbool stamt uit een illustratie van José Guadalupe Posada uit het begin van de twintigste eeuw. Het staat voor de gedachte dat de dood iedereen gelijk maakt, ongeacht rijkdom of status.
Mag je als niet-Mexicaan meedoen?
Ja, het feest is open van aard. Respectvol meedoen, meer leren over de betekenis en het feest niet reduceren tot een verkleedfeest worden in het algemeen als passend gezien. Begrip voor de culturele achtergrond is het sleutelwoord.
De dag van de doden laat zien hoe een cultuur de dood met open armen kan ontvangen in plaats van ervoor weg te lopen. Het is een herinnering dat het leven van een overledene het waard is om te vieren, met kleur, bloemen, goed eten en de mensen die je liefhebt om je heen.
