De chanoeka kandelaar, officieel de chanoekia (Hebreeuws: חַנֻכִּיָּה) genoemd, is een negenarmige kandelaber die centraal staat bij het joodse feest Chanoeka. Elke avond van het achtdaagse feest wordt er één extra kaars aangestoken, totdat alle acht kaarsen branden. De negende arm heeft een speciale functie die de chanoekia uniek maakt ten opzichte van andere joodse kandelaars.
Waarom heeft de chanoekia negen armen?
Op het eerste gezicht lijkt negen een onverwacht getal. De reden zit in de opbouw van de kandelaar. Acht van de negen armen staan voor de acht dagen van Chanoeka. De negende kaars heet de sjammasj, wat “dienaar” of “helper” betekent. Deze kaars staat apart van de andere acht en staat meestal iets hoger of lager geplaatst. De sjammasj wordt elke avond als eerste aangestoken en wordt vervolgens gebruikt om de andere kaarsen aan te steken. Dit is niet zomaar een praktisch detail: in de joodse wet mag het licht van de chanoekia namelijk niet voor alledaags gebruik worden benut. De sjammasj biedt dan het “gewone” licht, zodat het heilige licht van de acht kaarsen beschermd blijft.
De chanoekia verschilt daarmee bewust van de menora, de zevenarmige kandelaber uit de Tempel in Jeruzalem. Die twee kandelaars worden weleens verward, maar zijn voor verschillende doeleinden bedoeld. De menora is een religieus symbool van het jodendom in bredere zin; de chanoekia is specifiek voor Chanoeka.
Hoe gebruik je een chanoeka kandelaar?
De kaarsen worden van rechts naar links in de chanoekia geplaatst, in de richting van het Hebreeuwse schrift. Het aansteken gebeurt echter van links naar rechts: de nieuwste kaars gaat altijd als eerste aan. Zo staat de kaars van de meest recente dag centraal. Elke avond worden er bij het aansteken vaste gebeden uitgesproken.
Waar je de chanoekia neerzet, is ook voorgeschreven. Traditioneel staat de kandelaar voor een raam of bij de voordeur, zodat het licht van buiten zichtbaar is. Dit heeft een symbolische reden: het bekendmaken van het Chanoeka-wonder aan de buitenwereld. In tijden dat dit gevaarlijk was voor joden, mocht de kandelaar binnenshuis blijven staan.
- Dag 1: sjammasj plus één kaars
- Dag 2: sjammasj plus twee kaarsen
- Dag 3: sjammasj plus drie kaarsen
- En zo verder tot dag 8: sjammasj plus acht kaarsen
Materialen en uitvoering
Een chanoekia kan gemaakt zijn van bijna elk materiaal: zilver, koper, messing, keramiek, glas of hout. Klassieke, handgemaakte zilveren exemplaren gelden als meest traditioneel en worden soms van generatie op generatie doorgegeven. Tegelijk zijn er ook moderne en kunstzinnige varianten in allerlei vormen en stijlen, zolang de kandelaar maar aan de basisvereisten voldoet: negen houders op dezelfde hoogte (op de sjammasj na), zodat de vlammen elkaar niet verwarren of beïnvloeden.
In plaats van kaarsen mogen ook olie en een lontje worden gebruikt. Olie heeft zelfs de voorkeur in orthodoxe kringen, omdat het Chanoeka-wonder juist met olie te maken had: een kruikje olie dat slechts voor één dag voldoende leek, brandde acht dagen lang. Oliveolie wordt daarvoor het meest gebruikt.
De chanoeka kandelaar als symbool
De chanoekia staat voor het thema van licht in de duisternis en de moed om je geloof te bewaren. Het feest Chanoeka herdenkt de herwijding van de Tempel in Jeruzalem na de overwinning van de Makkabeeën op de Seleucidische overheersers, rond 165 voor onze jaartelling. Het aansteken van de kandelaar elke avond is daarmee geen louter decoratieve handeling, maar een religieuze plicht die “pirsoemee nissa” heet, het bekendmaken van het wonder.
Buiten de religieuze context is de chanoekia ook een herkenbaar cultureel symbool geworden. In veel steden over de hele wereld worden grote chanoekia’s op openbare plekken geplaatst tijdens Chanoeka, als teken van joodse aanwezigheid en trots.
Of je nu op zoek bent naar een traditionele zilveren chanoekia of een moderne versie voor thuis, het belangrijkste is dat de kandelaar de negen posities heeft en stevig staat. De rest is persoonlijke smaak, en die is bij dit object door de eeuwen heen altijd ruim aanwezig geweest.
